E-kardiologia rozwija się więc w kierunku, w którym granica między wysoko wyspecjalizowaną diagnostyką a medycyną pierwszego kontaktu zaczyna się zacierać – mówi w „Atlasie Cyfryzacji 2026” prof. dr hab. n. med. Łukasz Kołtowski z I Katedry i Kliniki Kardiologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.

W ostatnich latach największe wrażenie w kardiologii zrobił na mnie dynamiczny rozwój narzędzi opartych na sztucznej inteligencji, które realnie przenoszą kompetencje wysokospecjalistyczne na poziom codziennej praktyki klinicznej, zarówno do gabinetów kardiologicznych, jak i do POZ.

Najbardziej przełomowe są rozwiązania umożliwiające automatyczną analizę obrazów: zapisu EKG, echokardiografii czy tomografii komputerowej serca. Algorytmy uczą się subtelnych wzorców, które pozostają poza percepcją ludzkiego oka, i potrafią identyfikować patologie w sposób szybki, zaskakująco precyzyjny i powtarzalny.

Na poziomie akwizycji obrazu dzieje się coś równie istotnego: oprogramowanie wspiera operatora w trakcie badania, analizując obraz w czasie rzeczywistym i podpowiadając, jak ustawić głowicę echokardiograficzną, aby uzyskać optymalne projekcje. To demokratyzuje dostęp do wysokiej jakości diagnostyki i zmniejsza zależność od indywidualnego doświadczenia wykonującego badanie.

Z kolei w obszarze interpretacji, kluczowe są modele zdolne do wykrywania zjawisk wcześniej uchwytnych tylko dla ekspertów, jak np. niedokrwienie czy przebyty zawał mięśnia sercowego bez typowych cech w EKG. Przykładem takiego podejścia jest algorytm Queens of Hearts znany z aplikacji PMcardio: zdjęcie standardowego EKG wykonane telefonem komórkowym po kilku sekundach generuje odpowiedź, czy pacjent może mieć zamkniętą tętnicę wieńcową wymagającą pilnej interwencji. To technologia, która wprost przekłada się na skrócenie czasu diagnostyki i poprawę rokowania.

E-kardiologia rozwija się więc w kierunku, w którym granica między wysoko wyspecjalizowaną diagnostyką a medycyną pierwszego kontaktu zaczyna się zacierać.

Sztuczna inteligencja nie zastępuje lekarzy, lecz wzmacnia ich możliwości, podnosząc jakość decyzji klinicznych i tworząc fundament pod bardziej precyzyjną, spersonalizowaną profilaktykę i terapię. Przewiduję, że najbliższe lata przyniosą dalszą integrację AI z systemami opieki, rozwój narzędzi działających w czasie rzeczywistym oraz coraz głębsze sprzężenie analizy obrazowej z danymi klinicznymi, co w efekcie będzie jednym z najważniejszych motorów transformacji współczesnej kardiologii.

Czytaj także: Lekarze POZ toną w biurokracji, nie mają dostępu do danych

Reaktywacja DOM, nowy nabór FEnIKS, PUI, KSeF, algorytmy w systemach gabinetowych, Centralna e-Rejestracja, AI w diagnostyce obrazowej, 9 nowych dokumentów w EDM, NIS2 – na jakie nowe projekty e-zdrowia muszą się przygotować podmioty zdrowia w 2026 roku?

Pieniądze na e-zdrowie. Część jest zagrożona

Na początek inwestycje z KPO. W tym roku muszą zostać dokończone wszystkie inwestycje w ochronie zdrowia z Krajowego Planu Odbudowy. Z końcem 2025 roku 457 szpitali otrzymało dofinansowanie w ramach naboru „Przyspieszenie procesów transformacji cyfrowej ochrony zdrowia poprzez dalszy rozwój usług cyfrowych w ochronie zdrowia”. Trafiło do nich łącznie ponad 3 mld zł, które zostaną wydane m.in. na wdrożenie rozwiązań AI, digitalizację dokumentacji medycznej, zwiększenie poziomu cyberbezpieczeństwa i włączenie kolejnych 9 dokumentów do elektronicznej dokumentacji medycznej (EDM). Wszystkie inwestycje mają być dokończone do końca czerwca.

Większość pieniędzy z KPO płynie do szpitali. Kolejne, a dokładnie 150,6 mln zł, pójdą na Platformę Usług Inteligentnych, czyli platformę z algorytmami do diagnostyki obrazowej. Jej los wisi jednak na włosku, bo na ogłoszone w listopadzie trzy przetargi – na modele AI, oprogramowanie PUI oraz infrastrukturę GPU – wpłynęły odwołania i termin składania ofert przekładano kilkukrotnie. W przypadku przetargu na infrastrukturę, złożone oferty znacząco przekraczają budżet CeZ. Poprzedni dyrektor Centrum e-Zdrowia Adam Konka alarmował, że czasu jest tak mało, że projekt jest zagrożony. Nawet jeśli CeZ wygra procesy odwoławcze, oznacza to, że na wdrożenie w placówkach będzie kilka tygodni. Harmonogram zakłada dostarczenie modeli AI do 20 lutego, integrację oprogramowania PUI ze wszystkimi modelami do 31 marca oraz montaż i konfigurację serwerów GPU do 16 marca.

Jak informuje Rzeczpospolita, do 27 stycznia Centrum e-Zdrowia ogłosiło tylko 43 przetargi w KPO w kwocie 874,2 mln zł, a rozstrzygniętych zostało 25 na 190,3 mln zł. Szybkiej realizacji projektów nie sprzyja wakat na stanowisku dyrektora Centrum e-Zdrowia, po tym jak w grudniu odwołano poprzedniego szefa CeZ Adama Konkę.

Centralna e-Rejestracja, 9 nowych dokumentów EDM

Od 1 lipca obowiązkowa będzie Centralna e-Rejestracja (CeR) dla usług profilaktyki (cytologia, mammografia) i kardiologii. Po 3 tygodniach od oficjalnego startu CeR (1 stycznia br.) przez system umówiono 2,7 mln wizyt, a 305 000 z nich anulowano, głównie przez SMS. Pamiętajmy, że od 1 lipca NFZ będzie refundować tylko pierwszorazowe wizyt na pierwsze przy świadczenia, które przeszły przez CeR.

Także 1 lipca rusza bot AI, który ma przypominać pacjentom o terminie wizyty i pomagać w jej odwołaniu. Miesiąc później, bo 1 sierpnia CeR obejmie kolejne 8 świadczeń specjalistycznych. Centrum e-Zdrowia zapowiada też reaktywację Domowej Opieki Medycznej, czyli monitorowania zdrowia pacjentów z pomocą urządzeń telemedycznych. Szczegółów na razie nie znamy, ale 26 stycznia Centrum e-Zdrowia zapraszało do badania UX e-usługi Zdalne monitorowanie zdrowia i Profilaktyka następstw chorób w aplikacji mojeIKP. To jeden z elementów DOM.

Wszystkie placówki czeka wdrożenie dodatkowych 9 dokumentów w EDM. Ale zanim się to stanie, trzeba dokończyć wdrażanie tych obowiązujących od 2021 roku. Wkrótce poznamy wyniki IX badania stopnia informatyzacji podmiotów wykonujących działalność leczniczą (PWDL) realizowanego co roku przez Centrum e-Zdrowia (CeZ). Ankiety obejmujące 41 pytań były przyjmowane do 21 grudnia 2025 roku. Choć badanie jest deklaratywne, pokaże, czy wzrosła liczba podmiotów indeksujących zdarzenia medyczne na P1. Na tej podstawie Ministerstwo Zdrowia może zdecydować, czy dalej czekać, czy wprowadzić restrykcje np. w postaci rozliczeń z NFZ na podstawie danych sprawozdawanych do P1.

Pamiętajmy, że to ostatni rok przedwyborczy i w 2027 roku rząd będzie raczej unikać wprowadzania kar. Ale EDM trzeba w końcu sfinalizować, bo bez niej nie można będzie wdrożyć obowiązkowej od 2029 roku w całej Unii Europejskiej Skróconej Karty Zdrowia Pacjenta (Patient Summary). 26 stycznia Centrum e-Zdrowia zaprosiło lekarzy do badania UX (doświadczenia użytkownika) polskiej wersji Patient Summary.

FEnIKS i bezpieczeństwo danych

Pod koniec I kwartału 2026 roku poznamy też wyniki w I naborze konkursu dotyczącego modernizacji infrastruktury placówek psychiatrycznych w Polsce – poinformowało w połowie stycznia 2026 r. Ministerstwo Zdrowia. Wsparcie, w łącznie kwocie 237 mln zł, także obejmuje infrastrukturę IT.

Także w I kwartale 2026 roku ma zostać ogłoszony II konkurs grantowy w ramach projektu „Wsparcie podstawowej opieki zdrowotnej POZ”, czyli w skrócie FEnIKS. Pamiętając, jak szybko rozeszły się środki z pierwszego naboru, lepiej przygotować się odpowiednio wcześniej. Celem jest poprawa dostępności usług medycznych. IT też może zostać ujęte w inwestycjach, jeśli jest środkiem do tego celu.

Ważnym tematem będzie cyberbezpieczeństwo. Z końcem 2025 roku w ramach Centrum e-Zdrowia powołano dwa nowe ośrodki: Centrum Cyfryzacji Dokumentacji Medycznej oraz Centrum Operacji Bezpieczeństwa. Pierwsze odpowiada za digitalizację dokumentacji medycznej, wsparcie placówek oraz tworzenie rekomendacji w tym zakresie. Drugie zajmuje się cyberbezpieczeństwem, w tym monitorowaniem infrastruktury IT, reagowaniem na incydenty, zarządzaniem podatnościami, zgodnością z regulacjami oraz współpracą z instytucjami państwowymi.

KSeF, profilaktyka i AI

Od strony informatycznej placówki zdrowia czeka nie tylko EDM, ale też odroczony KSeF. Ustrukturyzowane faktury w Krajowym Systemie e-Faktur (KSeF) mają być obowiązkowe od 1 lutego 2026 dla dużych organizacji (obrót powyżej 200 mln zł), od 1 kwietnia 2026 dla większości pozostałych przedsiębiorców, a od 1 stycznia 2027 – dla mikroprzedsiębiorców (choć mogą uzyskać odroczenie). Warto pamiętać, że również faktury za świadczenia refundowane przez NFZ będą musiały być przechodzić przez KSeF, a do tego nawet placówki, których obowiązek jeszcze nie dotyczy, muszą wiedzieć, jak odbierać FV przechodzące przez KSeF.

Ministerstwo Zdrowia zapowiada też, że dalej będzie stawiać na profilaktykę, kontynuując m.in. Program Moje Zdrowie. Dobry system IT pomaga w jego obsłudze m.in. poprzez możliwość pobierania ankiety z systemu P1 bezpośrednio do systemu medycznego czy generowanie Indywidualnego Planu Zdrowotnego (IPZ).

W 2025 roku dostawcy IT po raz pierwszy zaoferowali funkcjonalności AI w systemach gabinetowych, które mają wspierać lekarzy. Przykładem jest badanie użyteczności nowych algorytmów zrealizowane przez KAMSOFT. System zbiera dane z różnych części systemu, w tym m. in.: wyniki badań laboratoryjnych, historia zdrowia i przebyte choroby, następnie są one analizowane przez algorytmy. W ten sposób system wyświetla alerty zdrowotne oraz rekomendacje dotyczące dalszej diagnostyki. AI już jest stosowana m.in. do podsumowywania długich opisów leków. Można się spodziewać, że tego typu rozwiązań w systemach IT będzie coraz więcej, bo redukują czas potrzebny na szukanie danych i ich manualne podsumowywanie.

Cyberbezpieczeństwo i EHDS

Na koniec trzeba wspomnieć o nowelizacji ustawy o Krajowym Systemie Cyberbezpieczeństwa, która wdraża zapisy dyrektywy NIS2. 23 stycznia Sejm RP ją uchwalił i czeka teraz na podpis Prezydenta. Rozszerza ona restrykcyjne obowiązki ochrony danych na nowe wrażliwe sektory, wzmacnia kompetencje instytucji państwowych i zespołów CSIRT, wprowadza większą odpowiedzialność podmiotów kluczowych oraz procedurę eliminacji dostawców wysokiego ryzyka. Wszystkie podmioty zakwalifikowane jako kluczowe i ważne mają 2 lata na dostosowanie się do nowych obowiązków.

Jest jeszcze jedna ważna data, do której niektóre podmioty muszą zacząć przygotowywać się już dzisiaj. Zgodnie z Europejską Przestrzenią Danych Zdrowotnych (EHDS), od 2029 roku systemy elektronicznej dokumentacji medycznej będą musiały być certyfikowane i posiadać znak CE. O ile więksi dostawcy IT już teraz się do tego przygotowują, podmioty z systemami IT stworzonymi we własnym zakresie lub przez małe firmy, mogą mieć problem ze spełnieniem wymagań. W niektórych przypadkach jedynym wyjściem będzie zmiana systemu IT.

Czytaj także: W 2025 roku UODO nałożyl 26 kar na kwotę 64 mln. Za co?

Urządzenia medyczne są coraz częściej cyfrowe i wyposażone w AI. Co oferują nowego i jak zmieniają sposób diagnozy i leczenia pacjentów? Rozmowa z Arkadiuszem Grądkowskim, Prezesem Izby POLMED, Członkiem Zarządu MedTech Europe.

Cyfrowe wyroby medyczne zmieniają sposób, w jaki myślimy o opiece zdrowotnej – od diagnostyki, przez leczenie, aż po codzienne funkcjonowanie pacjentów. To nie jest już przyszłość, lecz teraźniejszość współczesnej medycyny. Na świecie funkcjonuje około dwóch milionów wyrobów medycznych, a już co czwarte z nich ma charakter cyfrowy. Ten udział będzie rósł, bo technologie cyfrowe – w tym sztuczna inteligencja – pozwalają świadczyć usługi zdrowotne szybciej, dokładniej i bezpieczniej niż kiedykolwiek wcześniej.

Najważniejszą wartością rozwiązań cyfrowych i systemów opartych o AI jest ich zdolność do przetwarzania ogromnych zbiorów danych oraz ciągłego uczenia się na podstawie wyników badań milionów pacjentów. Algorytmy potrafią wychwycić subtelne sygnały niewidoczne dla ludzkiego oka – w obrazach diagnostycznych, zapisie EKG czy parametrach fizjologicznych. Już dziś sztuczna inteligencja wspiera lekarzy w analizie badań z tomografii komputerowej, rezonansu magnetycznego, endoskopii czy ultrasonografii. Systemy wykrywające arytmie, polipy jelita grubego lub poprawiające jakość obrazów istotnie skracają czas diagnozy, podnoszą jej trafność i umożliwiają wcześniejsze wdrożenie terapii. To rewolucja, której efektem są realne oszczędności oraz mniejsza liczba powikłań.

Drugim kluczowym obszarem transformacji jest telemedycyna oraz zdalny monitoring. Polska znajduje się w europejskiej czołówce pod względem korzystania z konsultacji zdalnych, co pokazuje, że społeczeństwo jest gotowe na nowoczesne formy opieki. Ale największą zmianę przynoszą inteligentne urządzenia – rejestratory rytmu serca, cyfrowe inhalatory, glukometry czy sensory monitorujące saturację i parametry oddechowe. Dzięki integracji z Internetem Rzeczy (Internet of Things, IoT) i automatycznemu przesyłaniu danych do lekarza, możliwe jest stałe kontrolowanie stanu zdrowia pacjenta, szybkie wychwytywanie nieprawidłowości i ograniczenie liczby hospitalizacji. To ogromna wartość zwłaszcza w leczeniu chorób przewlekłych.

Kolejną sferą innowacji jest robotyka medyczna. Roboty operacyjne zapewniają większą precyzję, mniejszą inwazyjność zabiegów i szybszy powrót pacjentów do zdrowia. Równolegle rozwijają się cyfrowe systemy wsparcia farmakoterapii – od inteligentnych pomp infuzyjnych po zautomatyzowane szafy lekowe i algorytmy pomagające w doborze terapii. W warunkach niedoboru personelu właśnie takie narzędzia zwiększają efektywność pracy szpitali i poprawiają bezpieczeństwo leczenia.

Cyfrowe technologie w sposób namacalny zmieniają też codzienne życie pacjentów. Inteligentne protezy, implanty ślimakowe, zaawansowane wózki elektryczne czy aplikacje umożliwiające samokontrolę chorób przewlekłych pozwalają osobom z niepełnosprawnościami oraz pacjentom przewlekle chorym żyć bardziej samodzielnie i aktywnie. Patrząc na te wszystkie zmiany, widzimy wyraźnie, że cyfryzacja nie jest dodatkiem do systemu ochrony zdrowia – jest jego fundamentem.

To wsparcie dla lekarzy w podejmowaniu decyzji, większe bezpieczeństwo i personalizacja dla pacjentów oraz lepsza efektywność całego systemu. Polska ma potencjał, by stać się liderem w tej dziedzinie, jednak potrzebne jest stworzenie jasnej i przewidywalnej ścieżki wdrażania innowacji do systemu ochrony zdrowia oraz konsekwentne inwestycje: w infrastrukturę danych, rozwój innowacji i podnoszenie kompetencji personelu. To inwestycje, które zwracają się wielokrotnie – w zdrowiu społeczeństwa, w sile systemu i w jakości życia pacjentów.

Czytaj także: Jak Chiny wyrosły na cyfrowego tygrysa, także w zdrowiu

Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Gdańsku to jeden z najbardziej innowacyjnych podmiotów zdrowia w Polsce? Jakie technologie cyfrowe, w tym AI, są obecnie wdrażane w UCK? Rozmowa z dr n. o zdr. Jakubem Kraszewskim, Dyrektorem Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego w Gdańsku.

Jednym z głównych filarów działania UCK jest cyfryzacja procesów, a jej najważniejszym elementem – wprowadzenie pełnej Elektronicznej Dokumentacji Pacjenta (EDM). Cyfryzacja danych jest pierwszym etapem, który umożliwia wykorzystanie najnowszych technologii wspierających leczenie pacjentów. Przykładem takiego wykorzystania danych w UCK jest pełna cyfryzacja pomiarów parametrów życiowych dla wszystkich hospitalizowanych pacjentów. Dzięki zastosowaniu skali NEWS2, w efekcie cyklicznie wykonywanych pomiarów, personel pielęgniarski uzyskuje z kilkugodzinnym wyprzedzeniem informację o możliwym, zbliżającym się pogorszeniu stanu pacjenta. Pomiary z całego szpitala trafiają na Dashboard Zespołu Wczesnego Reagowania. Jest to dedykowany zespół pielęgniarsko–lekarski utworzony w strukturze Kliniki Anestezjologii i Intensywnej Terapii, który wspiera opiekę na oddziałach, nad pacjentami, którzy wykazują symptomy pogorszenia stanu.

Technologia wykorzystana do przygotowania dashboardu znalazła także zastosowanie w przygotowaniu aplikacji HOSPANEL, wspierającej obchód lekarski dzięki wygodnej prezentacji wszystkich danych medycznych pacjentów na oddziale. Tam, gdzie aplikacja została już zastosowana, udało się całkowicie wyeliminować tzw. papierowe karty gorączkowe. Dzięki zebraniu kompletnych danych w „szybkiej” bazie danych, wytworzono tzw. „złotą warstwę” danych, na której przeprowadzane są, za pomocą narzędzi Business Intelligence (BI) oraz z wykorzystaniem szeroko rozumianej sztucznej inteligencji (AI), analizy jakościowe służące doskonaleniu procesów leczenia.

Analizy BI wykorzystywane w bieżącej pracy w UCK to m.in.:

• analiza przyjęć pacjentów z oceną czasów hospitalizacji,
• badanie przyczyn rehospitalizacji,
• ocena zastosowania przymusu bezpośredniego,
• przegląd odnotowywanych powikłań terapii w tym reoperacji,
• analiza przyczyn źródłowych zdarzeń niepożądanych.

AI znajduje zastosowanie w trzech obszarach: diagnostyce obrazowej, predykcji zdarzeń medycznych oraz analizie przebiegu procesów.

W diagnostyce obrazowej algorytmy AI służące wstępnej diagnostyce obrazu zaimplementowane zostały przez producentów oprogramowania dla stacji opisowych. Przyszłość tej technologii tkwi w wykorzystaniu narzędzi chmurowych, czyli dużych mocy obliczeniowych umożliwiających wykrywanie zmian, które nie są widoczne dla radiologa czy też lokalnego algorytmu wytrenowanej sieci neuronowej. UCK wspólnie z GUMED i Politechniką Gdańską (PG) prowadzi prace badawcze nad algorytmami predykcyjnymi bazującymi na obrazach oraz danych opisowych pacjentów. Są to m.in. zagadnienia związane ze złośliwością wykrytych guzów, oceną ryzyka pęknięcia tętniaka czy też stopniem zagrożenia wykrytego wylewu krwi do mózgu.

W zakresie pracy z Dużymi Modelami Językowymi (LLM), czyli tym co potocznie rozumiemy jako AI, w UCK trwają intensywne prace nad testowaniem rozpoznawania mowy i przypisywania kontekstów dla zdefiniowanych sytuacji klinicznych. Wspólnie z GUMED i PG opracowaliśmy bazę ponad 100 tys. nagrań tekstów medycznych wraz z nazwami leków, skrótami medycznymi oraz jednostkami miar stosowanymi w medycynie. Na tej podstawie trenujemy LLM-y rozpoznające mowę lekarzy w bardzo wielu, różnorodnych sytuacjach klinicznych, nawet tak trudnych w zapisie, jak komunikacja w trakcie akcji reanimacyjnej.

LLM wykorzystujemy także do budowy narzędzia służącego analizie kompletności i konkluzywności dokumentacji medycznej (EDM). Posiadając kompletny i dokładny EHR możemy prowadzić dalsze prace nad wspomaganą AI analizą polipragmazji – to jeden z bardzo palących problemów polskiej medycyny, szczególnie u pacjentów starszych.

Nie zapominamy także o możliwościach monitorowania pacjentów w domu, zarówno przed, jak i po hospitalizacji. Podstawową metodą monitorowania jest efektywna komunikacja z pacjentem. Do tego celu UCK wykorzystuje aplikacje do asynchronicznej komunikacji, czyli czat z wirtualnym obchodem, wideokonsultacje prowadzone z edukatorem, dietetykiem, psychologiem lub fizjoterapeutą oraz boty głosowe służące potwierdzaniu etapów leczenia.

Technologie wykorzystujące BI oraz AI rozwijają się bardzo szybko. Aby móc z nich korzystać, warunkiem koniecznym jest pełna cyfryzacja procesów oraz systematyczna praca z tymi technologiami. Tylko w ten sposób można stworzyć optymalne i wspierające naszą pracę rozwiązań.

Czytaj także: Te projekty e-zdrowia z KPO wchodzą w kluczową fazę w 2026 roku

Mija 10 lat od pełnej legalizacji telemedycyny w Polsce. Co już udało się osiągnąć, a co trzeba zrobić, aby telemedycyna się upowszechniła? O to pytamy dr Pawła Kaźmierczyka z Kancelarii Rymarz Zdort Maruta oraz Telemedycznej Grupy Roboczej (TGR).

Przez ostatnią dekadę telemedycyna przeszła bardzo ciekawą drogę. Z dość niszowego rozwiązania dla entuzjastów nowych technologii stała się stałym, dostępnym dla każdego pacjenta elementem systemu ochrony zdrowia w Polsce. To bez wątpienia jedno z największych osiągnięć tego okresu – upowszechnienie zdalnej opieki, w szczególności teleporady. W świetle ostatnich danych GUS niemal co dziesiąta porada lekarska w podstawowej opiece zdrowotnej realizowana jest właśnie w formie teleporady.

Naszym podstawowym sukcesem jest stworzenie solidnych fundamentów krajowego systemu e-zdrowia, który umożliwia rozwiązanie wielu problemów zdrowotnych w sposób zdalny. Podczas teleporady pacjent może otrzymać m.in. e-receptę lub e-zwolnienie (e-ZLA), a informacje o udzielonym świadczeniu powinny być dostępne w ramach IKP. Telemedycyna zdała test dojrzałości podczas pandemii, kiedy niemal z dnia na dzień stała się podstawową formą kontaktu pacjenta z lekarzem. Pod kątem dojrzałości cyfrowej ochrony zdrowia na tle innych państw Unii Europejskiej wypadamy dobrze, jesteśmy w grupie liderów.

Do telemedycyny przekonało się także środowisko medyczne. Warto też zauważyć, że obowiązująca od stycznia 2025 r. wersja Kodeksu Etyki Lekarskiej (KEL) wprost wskazuje w art. 9, że teleporada jest jedną z dopuszczalnych form konsultacji lekarskiej, która może zapewniać pacjentowi jakość i ciągłość opieki medycznej, podczas gdy poprzednia wersja KEL porady udzielane na odległość dopuszczała jedynie w wyjątkowych sytuacjach.

Choć wiele się udało, wciąż możemy czuć spory niedosyt, nie wszystkie szanse udało się wykorzystać. Telemedycyna była wdrażana fragmentarycznie, w nieskoordynowany sposób, brakowało – i dalej brakuje – strategii i pomysłu na wykorzystanie jej potencjału. Inicjatywy związane ze standaryzacją teleporad podjęte w początkowym okresie pandemii w 2020 r. dawały nadzieję na uczynienie z niej ważnego elementu procesu opieki nad pacjentem, jednak kolejne zmiany zamiast wprowadzać projakościowe wymogi narzucały odgórne administracyjne ograniczenia.

Jednym z największych problemów dla rozwoju profesjonalnej i odpowiedzialnej telemedycyny okazał się brak skutecznych działań mających zapobiegać nadużyciom, które pojawiły się na rynku – możliwości zdalnego de facto kupowania recept lub zwolnień pod płaszczykiem zdalnej konsultacji lekarskiej. Wprowadzane w reakcji na ten problem ograniczenia skutkują obciążeniami dla uczciwie działających lekarzy i placówek oraz mniejszą dostępnością opieki dla pacjentów, podczas gdy nielegalne praktyki i tak dalej występują, stanowiąc zagrożenie dla zdrowia publicznego i podważając zaufanie do całej telemedycyny.

Rozczarowujące jest także tempo wdrażania innowacji do systemu finansowego ze środków publicznych, w szczególności koszyka świadczeń gwarantowanych. Często są to wieloletnie procesy, ciągle nie mamy wypracowanej metodyki oceny technologii medycznych o takim charakterze. Pomimo przeprowadzenia w ostatnich latach szeregu pilotaży związanych z innowacjami, testowane rozwiązania nie przełożyły się na pełne wdrożenia systemowe.

Dalszy rozwój telemedycyny jest możliwy i potrzebny, wymaga jednak kompleksowego podejścia. Punktem wyjścia powinno być wypracowanie standardu organizacyjnego udzielania świadczeń telemedycznych, który zapewniać będzie odpowiednią jakość i bezpieczeństwo zdalnej opieki. Równocześnie konieczne jest usunięcie nieuzasadnionych i nieproporcjonalnych barier administracyjnych oraz precyzyjne określenie zadań, jakie teleporady i inne świadczenia telemedyczne mają realizować na poszczególnych etapach funkcjonowania systemu ochrony zdrowia, tak aby ich rola była jasna, spójna i odpowiadała rzeczywistym potrzebom pacjentów oraz świadczeniodawców.

Potrzebujemy stworzenia „szybkiej ścieżki” włączania innowacji do koszyka świadczeń gwarantowanych oraz innych form finansowania ze środków publicznych, czemu powinien towarzyszyć dedykowany system HTA dla rozwiązań innowacyjnych. Powinniśmy też zintensyfikować prace nad wdrożeniem skutecznego, nowoczesnego mechanizmu nadzoru nad rynkiem, który umożliwi szybkie reagowanie na występujące nadużycia. Nie możemy zapominać przy tym o edukacji, przygotowaniu personelu medycznego i pacjentów do korzystania z innowacyjnych rozwiązań.

Przed nami wielkie wyzwanie związane z wdrożeniem do systemu ochrony zdrowia sztucznej inteligencji. Powinniśmy mieć jasną wizję tego, jak powinien wyglądać system e-zdrowia za kolejne dziesięć lat. Jaką rolę powinna odgrywać w nim telemedycyna, jak wspierać ją poprzez m.in. dostęp do danych medycznych oraz różne możliwości stwarzane przez AI. Dotychczasowe doświadczenia z wdrażania telemedycyny mogą stanowić w tym zakresie świetny punkt odniesienia.

Czytaj także: Co zrobić, aby innowacje cyfrowe w Polsce były refundowane przez NFZ?

W 2025 roku sprzedaż na rynku aptecznym najbardziej napędziły leki z grupy agonistów GLP1 stosowane w leczeniu cukrzycy i otyłości. Zanotowały one wzrost sprzedaży o 1,1 mld zł (pierwsze trzy kwartały roku). Rośnie też sprzedaż szczepionek na RSV oraz witaminy D. Więcej o lokomotywach wzrostu na rynku farmaceutycznym dowiesz się z OSOZ Statystyki 1/2026.

POBIERZ BEZPŁATNIE e-wydanie OSOZ Statystyki 1/2026 (43 strony, PDF)

W numerze 1/2026 OSOZ Statystyki:

Lokomotywy wzrostu rynku aptecznego

Rynek Rx w ujęciu YTD 09 2025 w porównaniu do YTD 09 2024 (year-to-date, w tym przypadku okres od stycznia do września) rośnie wartościowo o rekordowe 14,2% osiągając poziom 24,7 mld PLN (w cenach detalicznych sprzedaży do pacjenta). W tym dynamika segmentu leków refundowanych wyniosła 14,8%, a leków pełnopłatnych – 13,6%.

Wszystkie rosnące w badanych okresach klasy ATC4 urosły łącznie aż o 3,4 miliardy złotych. Liderem wzrostów jest klasa agonistów GLP1, która odnotowała wzrost w pierwszych trzech kwartałach 2025 roku w porównaniu do analogicznego okresu roku ubiegłego o prawie 1,1 miliarda złotych (wartość tej klasy YTD 09 to 2,1 miliarda złotych).

Czytaj dalej 👉

Sprzedaż leków na reumatoidalne zapalenie stawów

Według najnowszych danych z 2024 roku, w Polsce na RZS cierpi ok. 400 000 osób. Na całym świecie choroba dotyka ok. 1% społeczeństwa, obecnie to ok. 18 mln osób. Według WHO, do 2050 roku liczba ta może wzrosnąć do 30 mln. Choroba najczęściej atakuje stawy rąk, nadgarstków, stóp, kostek, kolan, barków i łokci. Wcześnie wykryta, może być skutecznie leczona farmakologicznie ze wspomaganiem rehabilitacyjnym.

Analiza danych ekspertów OSOZ wskazuje, że od ponad dwóch dekad pacjenci kupują w aptekach co roku od 10 do 12 mln opakowań leków na RZS. Tylko w jednym roku, sprzedaż przekroczyła 14 mln (2023 r.). Tak stabilny poziom nie oznacza jednak, że liczba chorych pozostaje stała.

Czytaj dalej 👉

Ponadto w numerze:

• Sprzedaż leków według molekuł (listopad 2025)
• Najlepiej sprzedające się produkty (listopad 2025)
• Monitor epidemiologiczny (listopad 2025)
• Struktura dystrybucji leków (listopad 2025)
• Radar epidemiologiczny (luty 2026)

Wszystkie archiwalne numery OSOZ Statystyki znajdziesz na zakładce POBIERZ.

Co zrobić, abypacjenci w Polsce mieli większy dostęp do innowacji technologicznych w zdrowiu? O to zapytaliśmy dr hab. Annę Kowalczuk, Zastępcę Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (AOTMiT).

Zapewnienie pacjentom dostępu do innowacyjnych, bezpiecznych i skutecznych wyrobów medycznych finansowanych ze środków publicznych jest jednym z kluczowych wyzwań współczesnej ochrony zdrowia. Obecnie wiele rozwiązań cyfrowych, w tym aplikacje mobilne i technologie AI, pozostaje poza systemem refundacji. Główną barierą jest brak dedykowanych procedur administracyjnych, jasnych kryteriów oceny oraz szybkich ścieżek włączania tych rozwiązań do wykazu świadczeń gwarantowanych.

Konieczne jest zbudowanie przejrzystego systemu oceny i refundacji innowacji cyfrowych, opartego na dowodach klinicznych i danych z rzeczywistej praktyki (RWE), z możliwością stosowania finansowania warunkowego.

Właśnie w tym kontekście warto wskazać proponowane kierunki działań:

• określenie jasnych kryteriów oceny i refundacji, uwzględniających bezpieczeństwo, skuteczność kliniczną, interoperacyjność z systemami e-zdrowia, aspekt ekonomiczny oraz wykorzystanie danych RWE;
• wprowadzenie mechanizmów warunkowej refundacji (ang. Coverage with Evidence Development, CED), wzorem rozwiązań stosowanych w Niemczech (DiGA), Francji (PECAN) czy Belgii. CED stanowią skuteczne narzędzie umożliwiające etapowe włączanie innowacyjnych technologii medycznych do finansowania ze środków publicznych. Rozwiązania te są szczególnie przydatne w sytuacjach ograniczonej dostępności pełnych danych klinicznych, pozwalając na jednoczesne wdrażanie technologii i gromadzenie dodatkowych dowodów naukowych;
• wdrożenie programów pilotażowych, pozwalających ocenić rzeczywiste korzyści kliniczne i systemowe wynikające z zastosowania cyfrowych terapii, z jasno określonymi wskaźnikami przejścia do finansowania docelowego;
• zastosowanie mechanizmów dzielenia ryzyka (ang. Risk-Sharing Schemes, RSS), które ograniczają niepewność decyzji refundacyjnych i pozwalają na kompensowanie ryzyka związanego z jakością dowodów naukowych i niepewnością oszacowań efektywności klinicznej oraz kosztowej;
• ustalenie zasad finansowania tymczasowego, w którym odpowiedzialność za dostarczanie technologii spoczywa na producencie, a płatnik publiczny finansuje ewaluację efektów terapeutycznych w warunkach rzeczywistej praktyki;
• zapewnienie integracji z infrastrukturą e-zdrowia, interoperacyjności aplikacji i rozwiązań AI, poprzez wykorzystanie platformy P1, Internetowego Konta Pacjenta do wdrożenia cyfrowych terapii i monitorowania efektów leczenia;
• prowadzenie dialogu z producentami i sektorem publicznym poprzez konsultacje doradcze już na etapie przygotowania wniosku o refundację, co zwiększa transparentność procesu i skraca czas oceny technologii;
• uwzględnienie regulacji unijnych, w szczególności AI Act oraz Rozporządzenia MDR (UE) 2017/745, zapewniając zgodność z wymogami bezpieczeństwa i jakości systemów AI wysokiego ryzyka, i wykorzystanie wspólnych ocen klinicznych. Zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2021/2282, od 12 stycznia 2025 roku wybrane wyroby medyczne i wyroby do diagnostyki in vitro będą podlegać wspólnej ocenie klinicznej prowadzonej przez organy HTA w państwach członkowskich UE, co ma na celu ujednolicenie oceny skuteczności i bezpieczeństwa technologii medycznych oraz usprawnienie procesów refundacyjnych.

Polska dysponuje wieloma mechanizmami finansowania wyrobów medycznych ze środków publicznych i solidną infrastrukturą w obszarze e-zdrowia (IKP, P1). Aby jednak realnie zapewnić pacjentom dostęp do nowoczesnych rozwiązań cyfrowych, w tym aplikacji mobilnych i technologii opartych na AI, potrzebne są zmiany legislacyjne, stworzenie dedykowanej ścieżki administracyjnej oceny i refundacji innowacji cyfrowych, integracja z istniejącą infrastrukturą e-zdrowia oraz wzmocnienie cyberbezpieczeństwa, wykorzystanie mechanizmów finansowania warunkowego i pilotaży oraz harmonizacja z regulacjami Unii Europejskiej. Wydaje się, że takie podejście pozwoli nadążyć za tempem rozwoju technologii i poprawi jakość opieki zdrowotnej w Polsce.

Czytaj także: Mamy kilka wysp innowacji. Inni walczą z bazową cyfryzacją

Krajowy System e-Faktur zacznie obowiązywać od 1 lutego 2026 r. Jak się przygotować na nowy sposób wystawiania, wysyłania, odbierania i przechowywania e-faktur? KAMSOFT organizuje serię bezpłatnych szkoleń dla aptek i podmiotów medycznych, podczas których eksperci wytłumaczą, jak przygotować się na nowe obowiązki fakturowania.

Krajowy System e-Faktur (KSeF) zmienia dotychczasowy sposób wystawiania i przetwarzania faktur m.in. w placówkach medycznych, szpitalach, laboratoriach medycznych, aptekach i hurtowniach. Jak podkreślają eksperci, nie wystarczy wdrożyć system IT – integracja z KSeF wymaga nowego sposobu organizacji pracy i procedur księgowych.

KAMSOFT przygotował już serię webinarów na temat KSeF i zaprasza na dodatkowe szkolenia na kilka dni przed terminem obowiązkowego wdrożenia. Eksperci pokażą, jak użytkownicy systemów IT KAMSOFT mogą szybko rozpocząć pracę z fakturami ustrukturyzowanymi z pomocą interfejsu integracyjnego pozwalającego na komunikację z KSeF 2.0 oraz odpowiedzą na pytania uczestników.

Firma zwraca uwagę, że KSeF może być wyzwaniem dla wielu przedsiębiorstw. Przykładowo, system nie pozwala na poprawę raz wystawionego dokumentu w inny sposób niż poprzez fakturę korygującą, nie umożliwia stosowania indywidualnych wzorców faktur ani dołączania załączników bez uprzedniej zgody uzyskanej w e-Urzędzie Skarbowym (e-US). Zniknie również instytucja noty księgowej – każda zmiana będzie wymagała korekty. W praktyce oznacza to konieczność wypracowania odrębnych ścieżek przekazywania danych dodatkowych (np. specyfikacji, szczegółowych rozliczeń czy protokołów), które nie będą obsługiwane w ramach KSeF.

Zakres tematyczny szkoleń:

• Jak przygotować system do komunikacji z KSeF?
• Co jest niezbędne do jego prawidłowego działania?
• Jakie nowe funkcje pojawiły się w systemach KAMSOFT?
• Jak wystawiać faktury ustrukturyzowane, w tym faktury do NFZ?

Harmonogram:

• 22 stycznia 2026 r., godz. 10.00 – KSeF w systemie KS-AOW
• 26 stycznia 2026 r., godz.10.00 – KSeF w systemie hurtownym KAMSOFT
• 26 stycznia 2026 r,. godz. 11:30 – KSeF w systemie KS-FKW
• 27 stycznia 2026 r., godz. 10.00 – KSeF w systemie KS-PPS
• 27 stycznia 2026 r., godz. 10:30 – KSeF w systemie KS-MEDIS
• 27 stycznia 2026 r., godz. 11.00 – KSeF w systemie KS-SOMED
• 27 stycznia 2026 r., godz. 11:30 – KSeF w systemie SERUM
• 27 stycznia 2026 r., godz. 12:30 – KSeF w systemie KS-SOLAB

Jak się zapisać na szkolenie z KSeF?

Warunkiem udziału w szkoleniu jest wypełnienie krótkiej, anonimowej ankiety, dzięki której zakres szkolenia zostanie dopasowany do wstępnej wiedzy i potrzeb uczestników. Link do ankiety: https://forms.office.com/e/zxLTwS90PA

Po jej wysłaniu wyświetli się komunikat z podziękowaniem i linkiem do rejestracji na szkolenie. Szkolenie kierowane jest do użytkowników systemów KAMSOFT, właścicieli i menedżerów placówek medycznych oraz aptek, osób odpowiedzialnych za fakturowanie, głównych księgowych, zespołów księgowych oraz IT wdrażających wymagania Ministerstwa Finansów.

Każdy zarejestrowany uczestnik otrzyma link do nagrania ze szkolenia. Wszystkie najważniejsze informacje o wdrożeniu KSeF wraz z archiwalnymi webinarami dostępne są na stronie: https://ksef.kamsoft.pl/

Zapisz się na szkolenie KSeF: Wypełnij ankietę, która pomoże przygotować szkolenie

Za jakie naruszenia ochrony danych UODO najczęściej nakładał kary i upominał w 2025 roku? Jakie wnioski płyną z tych spraw dla placówek zdrowia? O to zapytaliśmy Mirosława Wróblewskiego, Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych (UODO).

W 2025 roku* Prezes UODO wydał 17 decyzji administracyjnych, w których nałożył 26 administracyjnych kar pieniężnych. Kilkukrotnie w jednej decyzji administracyjnej została nałożona więcej niż jedna kara i niekiedy kary dostawali nie tylko administratorzy, ale i podmioty przetwarzające. Wszystkich ukaranych podmiotów było 19. A łączna wysokość wszystkich kar to ponad 64 mln zł (64 320 426,25 zł).

Kary Prezesa UODO często mają związek z naruszeniami ochrony danych osobowych, ale są nakładane nie za to, że doszło do konkretnego incydentu, ale za nieprzestrzeganie przepisów o ochronie danych osobowych. Bardzo często bagatelizowanie lub lekceważenie przepisów RODO kończy się np. wyciekiem danych. Analiza spraw wykazuje, że gdyby administratorzy przestrzegali określonych przepisów i zgodnie z nimi testowali wprowadzone przez siebie zabezpieczenia techniczne i organizacyjne, to do wielu naruszeń by nie doszło.

W 2025 roku kary były nakładane m.in. za niezgłoszenie naruszenia ochrony danych osobowych Prezesowi UODO, brak uwzględnienia w analizie ryzyka przetwarzania danych w określony sposób. Przykładowo, w jednej ze spraw z sektora zdrowia analiza ta nie brała pod uwagę ryzyk związanych z przetwarzaniem danych pacjentów podczas wizyt domowych. Kary nałożono też za niewdrożenie odpowiednich środków technicznych i organizacyjnych, co doprowadziło do przełamania zabezpieczeń infrastruktury informatycznej, czy niezapewnienie, by wykonywane przez inspektora ochrony danych inne zadania i obowiązki nie powodowały konfliktu interesów. Również prowadzenie monitoringu wizyjnego niezgodnie z przepisami oraz niezabezpieczenie nośników z danymi, które zostały później utracone, są przykładami spraw, w których Prezes UODO zastosował pieniężną karę administracyjną.

Podstawowym wnioskiem, jaki można wyciągnąć z decyzji karowych jest to, aby administratorzy danych należycie przeprowadzali analizę ryzyka. Taki proces pozwala dokładnie przemyśleć i dobrać odpowiednie środki techniczne i organizacyjne do zidentyfikowanych ryzyk związanych z przetwarzaniem danych. Bywa, że tej analizy brakuje. Bez tego nie da się prawidłowo zidentyfikować zasobów, jakimi dysponuje administrator, i zagrożeń, a następnie dobrać odpowiednich rozwiązań, by skutecznie chronić dane.

Warto sobie zdawać sprawę, że jeżeli administrator dopuszcza określone przetwarzanie danych, np. na mobilnych nośnikach pamięci, to powinien uwzględnić wszystkie ryzyka, jakie mogą się z tym wiązać. Musi więc zastanowić się, jak zabezpieczyć takie urządzenia na wypadek ich zgubienia czy kradzieży.

Kolejną ważną sprawą są szkolenia personelu. Nie można tego pomijać. Administrator musi uświadamiać pracowników, jak mają postępować z danymi, komu mogą je udostępniać. Ponadto niewystarczające jest jednorazowe przeszkolenie pracownika. Wiedzę na temat ochrony danych osobowych trzeba odświeżać oraz uaktualniać. Niemal co chwilę mamy do czynienia z nowymi metodami działania cyberprzestępców albo modyfikacjami dotychczasowych sposobów ich działania. I na to trzeba cały czas uczulać pracowników.

Trzeba też pamiętać, że każdy administrator musi mieć wyraźną podstawę prawną do przetwarzania określonych danych w konkretny sposób. Przykładowo, jeżeli placówka ochrony zdrowia może stosować w określony sposób monitoring wizyjny i do określonych celów, to nie może stosować ukrytych kamer. A taka sytuacja miała miejsce w Centrum Medycznym Ujastek, gdzie stosowano monitoring wizyjny z rażącym naruszeniem przepisów. Ten przykład jest radykalny, coroczne sprawozdanie Prezesa UODO z działalności wskazuje, że brak podstawy prawnej także w innych przypadkach nie jest wcale taki rzadki.

* Dane do końca listopada 2025 roku.

Czytaj także: Te projekty e-zdrowia z KPO wchodzą w 2026 roku w kluczową fazę

Kiedy pacjenci zanurzają się w wirtualnej rzeczywistości, ból związany z wbiciem igły oraz ten występujący u osób chorych przewlekle staje się mniej dotkliwy. Pierwszy „lek VR” został już dopuszczony na rynek USA.

Poziom bólu mniejszy o nawet 60%

Amerykańska Agencja ds. Leków i Żywności FDA dała zielone światło dla urządzenia o nazwie Smileyscope – rozwiązania wirtualnej rzeczywistości (VR) dla dzieci pomagającego zmniejszyć ból związany z pobraniem krwi lub wbiciem wenflonu przy stosowaniu kroplówki. Po założeniu okularów VR, użytkownik witany jest przez animowaną postać pingwina i zatapia się w morskie głębiny. Obrazy są tak dobrane, aby dziecko zapomniało, że zaraz otrzyma zastrzyk – przemycie wacikiem nasączonym alkoholem można łatwo pomylić z falą obmywającą ramię, a ukłucie igłą – z delikatnym lekkim ugryzieniem sympatycznej rybki.

W dwóch badaniach klinicznych z udziałem ponad 200 dzieci w wieku od 4 do 11 lat, Smileyscope zmniejszyło zgłaszany przez nie poziom bólu o 60%, a poziom lęku nawet o 40%.

Co ciekawe, nauka do końca nie jest w stanie wyjaśnić, dlaczego VR łagodzi ból. Cały proces jest bardziej złożony niż tylko mechanizm odwrócenia uwagi. W latach 60. Ronald Melzack i Patrick Wall postawili tezę, że sygnały bólowe przechodzą przez szereg „bram” w rdzeniu kręgowym, niektóre blokując, a niektóre przepuszczając do mózgu. Kiedy mózg jest zajęty innymi bodźcami, bramy się zamykają i mniej sygnałów bólowych może się przedostać dalej. Zdaniem Paula Leong’a, dyrektora medycznego i współzałożyciela Smileyscope, tak działa mechanizm wirtualnej rzeczywistości w minimalizacji bólu.

Ale nie wszystkie bodźce są tak samo skuteczne. Przykładowo, w klasycznych rozwiązaniach wirtualnej rzeczywistości, użytkownik przenosi się na plażę albo do lasu, co ma mieć relaksacyjny charakter. Tego typu scenariusze nie mają nic wspólnego z tym, co dzieje się równolegle w świecie rzeczywistym i dlatego mogą nie działać. Dlatego Smileyscope opracował historię, która jest maksymalnie spójna z procedurą medyczną. Pingwin zabiera dzieci w podwodną przygodę, która jest zgrana z procedurą medyczną.

Podobnych rozwiązań jest więcej. Ponad dwie dekady temu naukowcy z Uniwersytetu Waszyngtońskiego opracowali grę VR o nazwie SnowWorld. Jej celem było złagodzenie bólu podczas bolesnych zabiegów zmiany opatrunku u pacjentów z poważnymi oparzeniami. Wirtualny świat był przeciwieństwem oparzeń kojarzonych z ogniem i składał się z krajobrazów zimy ze śniegiem i bałwankami. Istnieją też rozwiązania VR opracowane pod kątem redukcji bólu pooperacyjnego albo tego podczas zabiegów stomatologicznych.

Środek przeciwbólowy bez zażywania leków i bez skutków ubocznych

To samo dotyczy bólu przewlekłego – w 2021 roku FDA zatwierdziła pierwsze rozwiązania VR w tym obszarze o nazwie RelieVRx.Działa ono jednak inaczej niż VR stosowane w przypadku krótkotrwałego bólu, bo jego zadaniem jest nauczenie pacjentów strategii radzenia sobie z długotrwałym bólem poprzez techniki uważności oraz terapii poznawczo-behawioralnej i relaksację. Przewlekły ból bardzo negatywnie wpływa na życie chorych, doprowadzając do zmian w układzie nerwowym. Te mogą się utrzymywać miesiącami albo latami po wyleczeniu.

Pacjenci noszą okulary VR z RelieVRx przez sześć minut dziennie przez osiem tygodni. Po trzech miesiącach, 30% użytkowników odczuwa zmniejszenie intensywności bólu. Zaletą terapii jest to, że stosuje się ją w domu, bez konieczności wizyt u terapeuty. Terapie VR są bezpieczne i mogą zmniejszyć dawki leków przeciwbólowych. Ale nie działają u każdej osoby i czasami mogą powodować skutki uboczne jak nudności, bóle głowy i chorobę lokomocyjną.

Jak podkreślają twórcy terapii VR dla dzieci, ma ona jeszcze jedną przewagę: redukuje negatywne doświadczenia związane z procedurami medycznymi jak szczepienia czy pobranie krwi, które wpływają na nastawienie do nich w dorosłym życiu. Wiele osób unika szczepień, bo kojarzą się im z bólem, strachem i płaczem doświadczanych w dzieciństwie.

Czytaj także: Najciekawsze technologie dla zdrowia 2025